Historia Kongresów

Idea kongresów krajoznawczych sięga okresu międzywojennego. Wiązała się wówczas z integracją terenu scalonego Państwa Polskiego i zespoleniem sił intelektualnych w kształtowaniu postaw patriotycznych. Do tej tradycji nawiązywały kolejne kongresy.

Pierwszy Ogólnopolski Kongres Krajoznawstwa odbył się w dniach 12-13 lipca 1929 roku w Poznaniu pod hasłem Poznaj swój kraj, ojczyźnie służ, podczas Pierwszej Powszechnej Wystawy Krajowej zorganizowanej z okazji dziesięciolecia odzyskania niepodległości, aby zaprezentować dorobek odrodzonego państwa. Kongres miał stać się stymulatorem do poznania samych siebie, człowieka i jego pracy. Proponował przyjęcie krajoznawstwa jako podstawy wychowawczej w szkole. Obradom sekcyjnym i plenarnym towarzyszyła myśl, która do dzisiaj nie straciła na wartości: Pamięć o wczoraj, aktywność na dziś i troska o jutro.

Drugi Kongres (narada) pod hasłem Krajoznawstwo szkołą patriotycznego wychowania przygotowany przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze w dniach 17-18 maja 1970 roku zlokalizowano w Gdańsku i Gdyni. Wcześniej zorganizowano siedem sejmików, na których przedyskutowano szereg zadań szczegółowych, które następnie referowano w pięciu zespołach problemowych. Na kongresie tym podkreślano konieczność rozwijania działalności związanej z „krajoznawstwem współczesnym”, a także dążenie do tego, aby krajoznawstwo stało się treścią programową turystyki.

Dyskusja licznie zgromadzonej kadry naukowej i wybitnych krajoznawców podczas gdańskiego kongresu wskazały na potrzebę organizacji tego typu przedsięwzięć, co dziesięć lat i co jest z powodzeniem realizowane.

Przed trzecim Kongresem, który odbył się w dniach 11-13 kwietnia 1980 roku w Płocku zorganizowano 16 sejmików regionalnych i wiele spotkań lokalnych. Obrady toczyły się w trzech zespołach problemowych. Czołowym zagadnieniem był związek krajoznawstwa z kulturą. Źródłem krajoznawstwa jest kultura narodowa, życie ludzi i tradycje walk o społeczne i narodowe wyzwolenie, kultura ludowa i folklor, przyroda polska i rozwój kraju. Stwierdzono, że krajoznawstwo powinno być głównym akcentem każdego przedsięwzięcia turystycznego.

Tematem czwartego Kongresu było Krajoznawstwo u progu XXI wieku i właśnie tej tematyce podporządkowano 21 sejmików regionalnych. IV Kongres Krajoznawstwa Polskiego odbył się w dniach 07-09 września 1990 roku w Opolu. Obrady toczyły się w pięciu zespołach programowych. Wszelkie ustalenia podjęte podczas kongresu przedstawione zostały w Rezolucji, w której między innymi wyraźnie zaakcentowano nadchodzący przełomowy okres w dziejach narodu, konieczność większego angażowania polskiego krajoznawstwa w życie społeczeństwa oraz mądrego przygotowania do zetknięcia się Polaków z Europą bez granic.

1 
Organizatorzy kongresów Jacek Węgrzynowicz (Gdańsk, Płock) i Tadeusz Rycerski (Gdańsk, Płock, Opole). Fot. F. Kremser

2 
Płock. Krajoznawcom wręczono wysokie odznaczenia państwowe. Fot. KAW

3 
Komitet Naukowy IV Kongresu. Fot. B. Bazyliński

Piąty Kongres Krajoznawstwa Polskiego odbył się w Gnieźnie w 2000 roku. Poza posiedzeniami plenarnymi odbywały się posiedzenia zespołów problemowych, które zajmowały się następującą problematyką: krajoznawstwo jako wartość, wkład Polski do kultury europejskiej, źródła tożsamości narodowej, społeczna rola krajoznawstwa. Hasło, które towarzyszyło temu spotkaniu to Krajoznawstwo źródłem tożsamości narodowej.

4 4.

Rezolucji Programowej, którą przyjęto na zakończenie znalazły się między innymi takie problemy jak:

  • Krajoznawstwo jest nośnikiem takich idei jak kształtowanie postaw patriotycznych, daje możliwość harmonijnego rozwoju człowieka niezależnie od jego statusu.
  • Pobudzanie i pogłębianie dumy z bogactwa i głębi kultury Polski, która była przez wieki terenem zetknięcia się dwóch kultur Wschodu i Zachodu.
  • Konieczności ochrony krajobrazu oraz uczestniczenie w ochronie europejskiego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego.
  • Przełomowość nadchodzącego okresu dla życia kraju. Konieczność większego angażowania polskiego krajoznawstwa w życie społeczne.
  • Potrzebę mądrego przygotowania Polaków z „Europą bez granic”.
  • Fakt, że turystyka i krajoznawstwo muszą być trwałym elementem w programach samorządów terytorialnych.

Szósty Kongres Krajoznawstwa Polskiego odbył się w dniach 09-12 września 2010 roku w stolicy Warmii i Mazur – Olsztynie pod hasłem Polska w Europejskiej Rodzinie. Przenikanie kultur, idei, wartości. Powinności Krajoznawców.  Organizatorami VI Kongresu byli Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego i Zarząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Przez 4 dni ponad 600 osób dyskutowało na temat jednego z najważniejszych wydarzeń z ostatnich lat: wejścia Polski do Unii Europejskiej oraz zmian dokonujących się na kontynencie europejskim.

5VI Kongres - zdjęcie pamiątkowe uczestników kongresu z prof. dr. hab. Andrzejem Tomaszewskim. Fot. M. Maśliński

6 
Kopia listu prof. dr. hab. Andrzeja Tomaszewskiego do dr. Józefa Partyki.

Prace nad przygotowaniem VI Kongresu Krajoznawstwa Polskiego rozpoczęte zostały już w 2008 roku, a nad jego kształtem programowym czuwał Komitet Naukowo-Programowy pod przewodnictwem prof. dr hab. Janusza Zdebskiego.

Obrady odbyły się w czterech zespołach tematycznych:

1.  Asymilacja i współistnienie kultur na przestrzeni dziejów w Polsce.
2. Krajoznawstwo w społeczeństwie wiedzy.
3. Przemiany krajobrazu kulturowego w Polsce. Tradycja, współczesność, przyszłość.
4. Krajoznawstwo wobec wyzwań integrującej się Europy.

Oprócz samych obrad, uczestnicy Kongresu wzięli udział w czterech wycieczkach tematycznych: Wokół Grunwaldu, Wzdłuż Kanału Elbląskiego, Z wizytą u Kopernika oraz Mazury-cud natury, podczas których mogli zapoznać się z krajobrazem Warmii i Mazur. Organizatorzy zaplanowali specjalne wieczory, podczas których gospodarzami byli Marszałek Województwa Warmińsko-Mazurskiego i Prezydent Olsztyna.

Tradycyjnie już kongresy krajoznawcze  poprzedzały liczne sejmiki przedkongresowe, które odbyły się już prawie we wszystkich województwach. Pierwszy sejmik przedkongresowy zorganizowało w kwietniu 2009 roku województwo łódzkie pod hasłem Wzajemne przenikanie kultur w regionie łódzkim, a nowe możliwości ruchu krajoznawczego. Zorganizowały go oddziały „Łódzki”, „Zgierski” i w Pabianicach. Sejmikowi towarzyszyły liczne wystawy i wydawnictwo zatytułowane tak jak hasło sejmiku. Tak było prawie w każdym województwie, a informacje o ich przebiegu znajdują się na stronach www.pttk.pl.

7 
Pierwsze seminarium – Kraków 5.11.2010. Organizatorzy: Bernadetta  Zawilińska i Józef Partyka.

8 
Wrocław – prof. Grażyna Balińska, prof. Elżbieta Trocka-Leszczyńska, prof. Jacek Suchodolski, mgr Aleksandra Główczyńska, prof. Krzysztof R. Mazurski.

9 
Kielce – dr Andrzej Rembalski, prof. Ewa Nowak i prof. Janusz Zdebski.

W okresie przygotowań do Kongresu trwał proces opracowywania kanonów krajoznawczych województw. W formie książkowej po raz pierwszy Kanon krajoznawczy Polski ukazał się w 2000 roku z okazji odbywającego się w Gnieźnie V Kongresu Krajoznawstwa Polskiego. Planowane było wydanie 16 kanonów krajoznawczych, a na tę chwilę ukazały się trzy: województwa wielkopolskiego, kujawsko-pomorskiego, i gospodarza kongresu - województwa warmińsko-mazurskiego. Podjęto wówczas już inicjatywę przygotowania kolejnych kanonów w województwie lubuskim i łódzkim. Realizując to zadanie Towarzystwo chce promować szeroko rozumiane dziedzictwo narodowe i kulturowe, uaktywnić i zintegrować środowiska lokalne oraz organizacje pozarządowe na rzecz poznawania i propagowania tożsamości narodowej i regionalnej. Zakładamy szerokie dotarcie do dzieci i młodzieży z treściami krajoznawczymi, a służyć będzie budowaniu na tej bazie postaw patriotycznych i prospołecznych, poznawania kraju ojczystego, pogłębiać więzi z dorobkiem i kulturą lokalną oraz rozbudzać zainteresowania tradycją narodową, współczesnością i przeszłością.

W Przesłaniu VI Kongresu stwierdzono „...Krajoznawstwo to proces edukacji społecznej, źródło humanizacji społeczeństwa, budzenie wrażliwości i poczucia odpowiedzialności wobec środowiska przyrodniczego oraz szacunku dla pamiątek przeszłości”.

Pokłosiem kongresu jest szeroko prowadzona w Towarzystwie dyskusja pod hasłem Mijające krajobrazy Polski. W latach 2011-2017 jednostki terenowe PTTK zorganizowały 41 sesji i seminariów. Komisja Krajoznawcza Zarządu Głównego PTTK pragnąc kontynuować dyskusję na ten temat rozpoczętą w 2010 roku na VI Kongresie Krajoznawstwa Polskiego w Olsztynie, zainicjowała organizowanie cyklu seminariów przez najbliższe 10 lat, czyli do kolejnego VII Kongresu Krajoznawstwa Polskiego, który odbędzie się w 2020 roku. Ich tematem są zmiany zachodzące w polskim krajobrazie. Zaproponowany wspólny temat Mijające krajobrazy Polski ma ukazywać walory przyrodnicze i kulturowe poszczególnych regionów naszego kraju oraz tempo ich przemian - pozytywnych i negatywnych.


10
Siedem okładek publikacji z sesji Mijające krajobrazy Polski.